Saturday, July 4, 2015

დიმიტრი ჯაში და ,,რაზვედკა“ (დაზვერვა) (თავები წიგნიდან - თ. სიმაშვილი ,,სოციალ-დემოკრატი (ბოლშევიკი) ტერორისტები ილია ჭავჭავაძის მკვლელები”, 2011, თბილისი)

დიმიტრი ჯაში და ,,რაზვედკა (დაზვერვა)
(თავები წიგნიდან - . სიმაშვილი ,,სოციალ-დემოკრატი (ბოლშევიკი) ტერორისტები ილია ჭავჭავაძის მკვლელები, 2011, თბილისი)

       დარია ჯაშის მოგონებებში და ჩვენებებში მითითებულია, რომ დიმიტრი ჯაში მას ეუბნებოდა ,,რაზვედკაში ვმუშაობო, ამასვე უთითებდა მისი ძმა უშანგი ჯაშიც. საბჭოთა მართლმსაჯულებამ და ხელისუფლების წარმომადგენლებმა ხელზე დაიხვიეს მათი გამონათქვამები და აცხადებდნენ, რომ დიმიტრი ჯაში უკვე ილია ჭავჭავაძის მკვლელობის დროს ,,ოხრანკის აგენტი იყო. თუმცა, საბჭოთა სასამართლოს საერთოდ არ მოუკვლევია თუ სინამდვილეში რა იგულისხმებოდა დარია ჯაშის სიტყვებში, ან როდიდან იყო დიმიტრი ჯაში ,,რაზვედკის-დაზვერვის თანამშრომელი. რას წარმოადგენდა, რა ფუნქციებს ასრულებდა ეს ორგანო და სხვა. დიქტატორული რეჟიმის მოთხოვნებიდან გამომდინარე, საბჭოთა მოქალაქეებს კითხვების დასმის გარეშე პირდაპირ, უკრიტიკოდ უნდა მიეღოთ საბჭოთა ხელისუფლების მიერ მიწვდილი შეგნებულად დამახინჯებული ინფორმაციები.
      შესაბამისად, საბჭოთა პერიოდში სიმართლის გასარკვევად ვერავინ მოახერხა, საქართველოს ცენტრალურ საისტორიო არქივში არსებული, ამიერკავკასიის კომისარიატის განსაკუთრებული კომისიის კანცელარიის იმ საქმეების გამოყენება, რომელშიც დიმიტრი ჯაშის აგენტობის შესახებ არის საუბარი. როგორც ზემოთ აღვნიშნე ერთ-ერთ საქმეში არის დოკუმენტი, რომლიდანაც ჩანს, რომ განსაკუთრებულ კომისიას თბილისის საოლქო სასამართლოს წევრ . . კარასაევისათვის გაუგზავნია ,,ოხრანკის აგენტობაში ბრალდებული დიმიტრი ჯაშის 55 გვერდიანი(!) საგამოძიებო საქმე. [233] ვფიქრობ, სწორედ მასში იყო ჯაში-სლუჩაინის აგენტურული საქმე მოთავსებული. ამ და სხვა საარქივო დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ 1917 წელს, მეფის ხელისუფლების ძალისმიერი სტრუქტურების წარმომადგენლების, ასევე აგენტების დაკითხვებს აწარმოებდნენ თბილისის აღმასრულებელ კომიტეტთან არსებული საგამოძიებო კომისიის წევრები. მათ შორის შორის ნოე რამიშვილი, ალექსანდრე ლომთათიძე, სილიბისტრო ჯიბლაძე. [234]
      საგამოძიებო კომისის ამ საქმეში არის მასალა, საიდანაც ჩანს, რომ ამ პირებს სხვებთან ერთად დაუკითხავთ თბილისის ჟანდარმთა საგუბერნიო სამმართველოს ყოფილი უფროსი, ივანე იოსების ძე პასტრულინი. სწორედ კომისიასთან მის რამოდენიმე ჩვენებაშია მითითებული, რომ დიმიტრი ჯაში მუშაობდა პოლკოვნიკ . ბასოვთან. (დოკ.- 10.3-10.4) იგივე ჩვენებები მეორდება სხვა საქმეში, რომელიც ეხება . პასტრულინის დაპატიმრება-გათავისუფლებას. ეს საქმე იწყება იწყება 1917 წლის 23 მარტს და მთავრდება 1917 წლის 3 დეკემბერს. [235]
       მეფის ხელისუფლების დროს პოლკოვნიკ ალექსანდრე ალექსანდრეს ძე ბასოვს ერთდროულად რამოდენიმე მაღალი თანამდებობა ეკავა. ამიტომ, იგი დაპატიმრებულ იქნა მაღალი რანგის სხვა ჩინებთან ერთად 1917 წლის მარტში და გაანთავისუფლეს 1917 წლის აპრილში, რის შესახებ არსებობს შესაბამისი ცალკე საქმე ზემოაღნიშნული საგანგებო კომისიის მასალებში. [236]
       საარქივო დოკუმენტებიდან ირკვევა, რომ ჟანდარმთა ცალკე კორპუსის ოფიცერი . ბასოვი 1910 წლიდან მსახურობდა პეტერბურგის ჟანდარმთა სამმართველოს უფროსის ადიუტანტად, შემდეგ იყო მეფე ნიკოლოზ II-ის დედის, მარია ფეოდოროვნას პირადი დაცვის ხელმძღვანელი. 1912 წელს საქართველოში ჩამოვიდა და, როგორც ჩანს, ჯერ გახდა კავკასიის მეფისნაცვლის, გრაფ ილარიონ ივანეს ძე ვორონცოვ-დაშკოვის სასახლის დაცვის უფროსი, ხოლო, 1915 წლის ბოლოდან კი კავკასიის მეფისნაცვლის, კავკასიის არმიის მთავარსარდლის, მეფის ბიძის, დიდი თავადის ნიკოლოზ ნიკოლოზის ძე რომანოვის სასახლის დაცვის უფროსი. [237] 1916 წლიდან იგი დაინიშნა, კავკასიის სამხედრო ოლქის შტაბთან არსებული კონტრდაზვერვის განყოფილების და სამხედრო ცენზურის კომიტეტის უფროსად. როგორც ირკვევა, ამ დროს სამხედრო კონტრდაზვერვის განყოფილების და სამხედრო-საცენზურო კომიტეტის ხელმძღვანელის თანამდებობები გაერთიანებული იყო. [238]
       ზემოაღნიშნული საგანგებო საგამოძიებო კომისიისადმი, თბილისის ჟანდარმთა საგუბერნიო სამმართველოს ყოფილი უფროსის . პასტრულინის ჩვენებით: ,,დიმიტრი ჯაში როგორც ჩანს, ერეოდა პოლიტიკაში, რადგან ის მუშაობდა პოლკოვნიკ ბასოვთან. (დოკ.- 10.3) . პასტრულინი ამ აზრს იმეორებს სხვა დაკითხვის ოქმშიც. [239] ჩვენთვის მისი მოსაზრება საინტერესოა იმიტომ, რომ გავარკვიოთ - ამ დროს დიმიტრი ჯაში მართლაც რა საქმიანობას ეწეოდა? რა სახის კონტაქტები ჰქონდა მას კონტრდაზვერვის განყოფილების უფროს ბასოვთან?
      სამწუხაროდ, საქართველოს საისტორიო ცენტრალურ არქივში არ შემორჩა კავკასიის სამხედრო ოლქის შტაბთან მოქმედი კონტრდაზვერვის განყოფილების და სამხედრო-ცენზურის კომიტეტის საქმიანობის ამსახველი მასალები. თუმცა ამ კითხვებზე ნაწილობრივ პასუხს იძლევა დიმიტრი ჯაშის ჩვენება, რომელიც პოლკოვნიკ . ბასოვის შესახებ მან გამოძიებას მისცა. როგორც ზემოთ აღვნიშნე, პოლკოვნიკი . ბასოვი დაპატიმრებულ იქნა და ჩასვეს მეტეხის ციხეში 1917 წლის მარტში, რამოდენიმე მაღალჩინოსანთან ერთად. პოლკოვნიკ . ბასოვის საიდუმლო პოლიციასთან და პოლიტიკურ ძებნასთან კავშირის გასარკვევად დაკითხულ იქნა რამოდენიმე ადამიანი. მათ შორის, მეტეხის ციხეში დაპატიმრებული დიმიტრი ჯაში, რომლის ჩვენება . ბასოვის დაპატიმრების საქმეშია მოთავსებული. დიმიტრი ჯაშის და სხვა პირების ჩვენებები ძალიან საინტერესოა, რადგან გვიჩვენებენ თუ რა მეთოდებით და ხერხებით მუშაობდა პოლკოვნიკი . ბასოვი ინფორმაციის შესაგროვებლად და მისი კარიერული წინსვლის ხელისშემშლელების გასანადგურებლად. (დოკ. 9.1-9.2) A
       ამ ნაშრომში, ჩემი აზრით, მათი ანალიზის ადგილი არ არის. აღვნიშნავ მხოლოდ ერთს, ამ მასალებიდან კარგად ჩანს, რომ პოლკოვნიკი . ბასოვი, კონტრ-დაზვერვის საქმის არმცოდნე და მორალურად დეგრადირებული კარიერისტი იყო. [240] ისეთ საქმეებზე საგანგებო საქმეთა გამომძიებელი კოჩუბინსკი, როგორებიც იყო უცხო ქვეყნების ჯაშუშური ორგანიზაციების საქმიანობა კავკასიის მხარეში წერდა: ,,როდესაც ჩამოვედი კავკასიაში გამოსაძიებელი საქმეების ხასიათიდან გამომდინარე კავშირი მქონოდა კონტრდაზვერვასთან, პოლკოვნიკ . ბასოვის საქმიანობის პირველივე გაცნობისთანავე დავადგინე, რომ ის სრულებით ვერ ერკვეოდა კონტრდაზვერვის საქმიანობაში და ომის დროს ასეთი ადამიანის ყოფნა კონტრდაზვერვის განყოფილების სათავეში მიზანშეუწონელი იყო. [241] სწორედ მისი ხელშეწყობით, 1916 წლის ბოლოს . ბასოვი ჩამოაშორეს კონტრდაზვერვის განყოფილების უფროსის თანამდებობას, თუმცა იგი დარჩა სამხედრო ცენზურის კომიტეტის და მეფისნაცვლის სასახლის დაცვის უფროსად. პოლკოვნიკ . პასტრულინის ჩვენების მიხედვით, ,,პოლკოვნიკ . ბასოვს ერთდროულად რამოდენიმე თანამდებობა ეკავა ნიკოლოზ ნიკოლოზის ძესთან და ახდენდა მის ინფორმირებას პოლიტიკური, საერთაშორისო, ეროვნებათშორის ურთიერთობებზე. ჩემი აზრით, ეწეოდა პოლიტიკურ ძებნას. სხვათა შორის, ამ კუთხით მასთან მსახურობდა ჯაში. [242]
  A   პოლკოვნიკ . ბასოვის პატიმრობის საქმეში არსებობს დიმიტრი ჯაშის ჩვენება. როგორც ჩანს, ,,ოხრანკის აგენტობის ბრალდებით დაპატიმრებული . ჯაში დაუკითხავთ, რომ გაეგოთ თუ რეალურად რა საქმიანობას ეწეოდა . ბასოვი. დიმიტრი ჯაშის სიტყვებით, ,,პოლკოვნიკ . ბასოვის შეთავაზებით, ორჯერ იმყოფებოდა ,,კონტრდაზვერვითი მიზნებისათვის გერმანული კოლონიების გამოსაკვლევად. იცოდა, რომ პოლკოვნიკი . ბასოვი მუშაობდა სამხედრო ცენზურის და კონტრ-დაზვერვის განყოფილების უფროსად და ხშირად დადიოდა მეფისნაცვლის სასახლეში. ის, რომ ბასოვს ჰქონდა შეხება შინაგან ძებნასთან (იგულისხმება პოლიტიკური ძებნა), არასოდეს გაუგია. ერთხელ მას ჰქონდა საუბარი რასპუტინის მკვლელობაზე . ბასოვთან და მან ამ მკვლელობის შესახებ გამოთქვა თავისი კმაყოფილება. მისი ორი მგზავრობიდან ერთი განკუთვნილი იყო შავი ზღვის სანაპიროს გამოსაკვლევად, სადაც გასულ წელს გამოჩნდა მტრის წყალქვეშა ნავი და გადმოჯდა სამი პირი. (ანუ ფაქტიურად აქ ლაპარაკია გიორგი მაჩაბელის ჩამოსვლაზე საქართველოში გერმანელების წყალქვეშა ნავით - ..) მას ბასოვთან ხშირად უწევდა საუბარი, მაგრამ შინაგან ძებნაზე არასოდეს ლაპარაკობდნენ და . ბასოვმა საუბრის დროს ,,ბელმონდ-ში (სახელწოდება ჩანს რესტორნისაა - ..) მას კატეგორიულად განუცხადა, რომ მისი (ჯაშის) საქმიანობა უნდა ეხებოდეს მხოლოდ კონტრდაზვერვას. [243] (დოკ.- 9.3-9.4)
      დიმიტრი ჯაშის 1917 წლის განცხადებაში მითითებულია, რომ ის კავკასიის სამხედრო ოლქის შტაბთან მოქმედი კონტრდაზვერვის განყოფილებაში მუშაობასთან კავშირში, 1916 წლის სექტემბრის ბოლოს იმყოფებოდა ელიზავეტოპოლის გუბერნიაში, ხოლო იმავე წლის ნოემბრის დასაწყისში კი შავი ზღვის სანაპიროზე. (დოკ.- 12.6) ირიბად . ჯაშის ამ სახის საქმიანობას ადასტურებს ზემოთ უკვე მოყვანილი, მისი თანამედროვის . ხელაძის მოგონება, რომ: ,,ნამესტნიკის კანცელარიამ მალე ჯაშს დაავალა მიმოხილვა გერმანელთა კოლონიებისა. ჯაში აცხადებდა: ,,წინადადება მომცეს ფხიზელი ყურადღება მიმექცია მათ პოლიტიკურ განწყობილებაზე. [244] (დოკ.- 18.2)
       . ბასოვი ციხიდან მალევე გაათავისუფლეს. როგორც მისი დაპატიმრების საქმის დოკუმენტაციიდან ჩანს, დიმიტრი ჯაშის და სხვადასხვა პირთა ჩვენებებიდან გამომდინარე დაასკვნეს, რომ პოლკოვნიკ . ბასოვს პოლიტიკურ ძებნასთან კავშირი არ ჰქონდა. [245]
      ამრიგად, ეს მასალა ერთის მხრივ, მიუთითებს, რომ 1916 წლისათვის ადგილობრივ ხელისუფლებასთან და ხელისუფლების მომხრე გაზეთების რედაქციებთან დიმიტრი ჯაშის მაკავშირებელი რგოლი, სავარაუდოდ სწორედ პოლკოვნიკი . ბასოვი იყო; მეორეს მხრივ კი, ადასტურებს პოლკოვნიკ . პასტრულინის ჩვენებას. ანუ, დიმიტრი ჯაში კავკასიის მეფისნაცვლებისათვის მართლაც დამატებითი ინფორმაციის წყაროს წარმოადგენდა, რომელსაც ისინი . ბასოვის მეშვეობით იღებდნენ.
       აქვე მინდა მივუთითო, რომ დიმიტრი ჯაში ცოტა უფრო ადრეც, როგორც ჩანს, 1915 წლის ბოლოდან, როცა პატიმრობიდან განთავისუფლდა, კარგ ურთიერთობაში იმყოფებოდა კავკასიის ადგილობრივ ხელისუფლებასთან. თანამედროვეთა მოგონებებით ის ამ დროს, ნიკოლოზ ნიკოლოზის ძის წინამორბედი მეფისნაცვლის, გრაფ ილარიონ ივანეს ძე ვორონცოვ-დაშკოვის საამებელ წერილებსაც სწერდა ,,რეაქციულ გაზეთებში. [246]
      ზემომოყვანილი განსაკუთრებული კომისიის საქმეში ჩაკერებულია ,,კავკაზსკი ვესტნიკის, 1917 წლის # 195 ნომერიდან გადმობეჭდილი სტატიის ასლი, რომლის სათაურია ,,სასამართლო პროვოკატორებზე. მასში ,,ოხრანკის სხვადასხვა აგენტის შესახებაა საუბარი და მათ შორის დიმიტრი ჯაშზე. მითითებულია, რომ 1917 წლის 26 აგვისტოს გაიხსნა თბილისის გუბერნიის კომისიის სხდომა, რომელიც არასასამართლო წესით აგენტების საქმეებს იხილავდა. განუხილიათ ბოლშევიკ კოპალეიშვილის საქმე და იგი უცვნიათ დამნაშავედ, რადგან იყო სოციალ-დემოკრატიული (ბოლშევიკების) პარტიის წევრი და პარალელურად თანამშრომლობდა თბილისის ჟანდარმთა საგუბერნიო სამმართველოსთან. დიმიტრი ჯაშზე კი აღნიშნულია, რომ: ,,ჯაში თანამშრომლობდა თბილისის გაზეთებში, მონაწილეა ილია ჭავჭავაძის მკვლელობის, თანამშრომლობდა ,,ოხრანკასთან და აშუქებდა ძირითადად საზოგადოების ლიტერატურულ განწყობას. საქმე გადადებულია დამატებითი დაკითხვისათვის 6 სექტემბრამდე. [247] (დოკ.- 10.6-10.7)
       აქ საინტერესო შემდეგი გარემოებაა. საქმე იმაშია, რომ დარია ჯაშის ჩვენებით, ნოე რამიშვილს უთქვამს, რომ მისი მეუღლე დიმიტრი ჯაში (რომელიც როგორც უკვე აღვნიშნე . რამიშვილის ახლო ნათესავი იყო), ,,რაზვედკაში (დაზვერვაში) მუშაობდა. [248] ფაქტობრივად, როგორც თბილისის საგუბერნიო ჟანდარმთა სამმართველოს უფროსის . პასტრულინის დაკითხვის ოქმიდანაც ჩანს, საგამოძიებო კომისია საერთოდ არ დაინტერესდა ჯაში-სლუჩაინის მიერ მიწვდილი ინფორმაციით ,,ოხრანკისათვის. ანუ, ზემოაღნიშნული ინფორმაცია გაზეთიდან, რომ თითქოს დიმიტრი ჯაში ძირითადად მოსახლეობის ლიტერატურულ განწყობას აშუქებდა, ამავე საქმეში არსებული მასალების შინაარსის სრულ შეუსაბამობაშია. მეტიც, როგორც ზემოთ უკვე მქონდა საუბარი, თბილისის ჟანდარმთა საგუბერნიო სამმართველოს უფროსის . პასტრულინის ჩვენებით, ამ საქმიანობას, . . მოსახლეობის ლიტერატურულ განწყობის ,,გაშუქებას, მისთვის . ღულაძე აგენტურული მეტსახელით ,,ივანოვი ეწეოდა. [249]
       იმ დროს სრულყოფილი ინფორმაცია დიმიტრი ჯაშის აგენტურული საქმიანობის შესახებ, სოციალ-დემოკრატიული მენშევიკური პარტიის ლიდერებს, სურვილის შემთხვევაში თავისუფლად, იოლად შეეძლოთ მოეპოვებინათ. სწორედ ამ პარტიის ლიდერები და წარმომადგენლები იყვნენ საგამოძიებო კომისიის წევრები. ამის ნაცვლად კი, მათ დიმიტრი ჯაშის აგენტურული საქმიანობის შესახებ მასალები არ მოიძიეს, ანდა მათ ხელთ არსებულ დოკუმენტებს ყურადღება არ მიაქციეს.
        დღევანდელი გადასახედიდან და ჩვენს ხელთ არსებული ინფორმაციებიდან გამომდინარე ვფიქრობ, რომ სასამართლო პროცესიც ძალიან ზედაპირულად ჩატარდა. თუ გავითვალისწინებთ იმ გარემოებას, რომ ჯაში-სლუჩაინი ძირითადად სოციალისტ-ფედრალისტების პარტიაზე, ავტოკეფალური მოძრაობის წარმომადგენლებზე, სოციალ-დემოკრატიული პარტიის, კერძოდ ბოლშევიკების წევრებზე აწვდიდა ცნობებს ,,ოხრანკას, არცაა გასაკვირი, რომ სოციალ-დემოკრატი მენშევიკებისათვის ეს ნაკლებმნიშვნელოვანი დანაშაული იყო. პირიქით, იმ წლებში დიმიტრი ჯაში ასეთი ქმედებებით ხელს უშლიდა სოციალისტ-ფედერალისტების პარტიის, ასევე ბოლშევიკების გაძლიერებას და ამით, ირიბად ხელს უწყობდა ქართულ საზოგადოებაში სოციალ-დემოკრატების მენშევიკების გავლენის ზრდას.
       ცოტა უცნაურია, მაგრამ ფაქტია, რომ ამ სახის საქმიანობა კავკასიაში მოქმედი პარტიებისათვის უცხო არ იყო. მაგალითად, თბილისში მოქმედი ,,დაშნაკცუტუნის პარტიის ერთ-ერთი ლიდერი გაბრიელ კშენიანცი 1907 წლიდან ამ პარტიის სხვა ლიდერებს დაუპირისპირდა და მათთან ოპოზიციაში გადავიდა. ამის შემდეგ, დაიწყო მისი მომხრეების დევნა და თავს დაატყდათ რეპრესიები, როგორც ,,დაშნაკცუტუნის პარტიის მხრიდან, ასევე ადგილობრივი საიდუმლო პოლიციიდან. . კშენიანცი ამ ფაქტს ხსნიდა იმით, რომ მისმა გუშინდელმა ამხანაგებმა მოისყიდეს თბილისის ,,ოხრანკის განყოფილების ჩინები და ისინიც მათ სდევნიდნენ. . კშენიანცი თავის მოსაზრებას ასაბუთებდა იმით, რომ მას შეუთავაზებია, ჩვენთვის უკვე ნაცნობ, იმ დროს თბილისის ,,ოხრანკის განყოფილების უფროს . როჟანოვისათვის თავისი სამსახური. Aამის მიუხედავად, თბილისის ,,ოხრანკის განყოფილებას კვლავ გაუგრძელებია მისი მომხრეების დევნა-დაპატიმრება. აღმოჩნდა, რომ . კშენიანცის მოწინააღმდეგეების, აწ უკვე ყოფილი თანაპარტიელების კავშირები თბილისის ,,ოხრანკასთან ძალიან მჭიდრო და საფუძვლიანი იყო. [250]
        (ცნობისათვის, 1918 წლის 19 ივნისს, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლებმა, ქალაქ თბილისში მელიქ-კაზარიანცის სახლის ჩხრეკისას სარდაფში საიდუმლოდ გადამალული რამდენიმე ყუთი დინამიტის, საარტილერიო ჭურვების, თოფების, ვაზნების და სხვა აღჭურვილობის საწყობი აღმოაჩინეს. ამ საქმესთან კავშირში დააპატიმრეს თბილისის ჟანდარმთა საგუბერნიო სამმართველოს ყოფილი უფროსი . პასტრულინი და მეფის რუსეთის ხელისუფლების რამოდენიმე ყოფილი მაღალჩინოსანი. როგორც გაურკვევიათ, . პასტრულინი და სხვა ოფიცრები, სომხური ეროვნული საბჭოს მითითებით მოქმედებდნენ. ვარაუდობდნენ, რომ იარაღი ,,დაშნაკცუტუნის  პარტიას ეკუთვნოდა. [251])
      Aამრიგად, ყველაფერი ნათელია - დიმიტრი ჯაში თბილისის ,,ოხრანკის განყოფილების აგენტი ხდება 1909 წლიდან; 1911 წლის შუა ხანებში დააპატიმრეს ,,პროვოკაციის მოწყობის გამო და ამიტომ, გაანთავისუფლეს თბილისის ,,ოხრანკის განყოფილების აგენტობიდან; 1916 წელს, იგი თანამშრომლობს კავკასიის სამხედრო ოლქის შტაბთან არსებულ კონტრ-დაზვერვის განყოფილებასთან.

      აქედან გამომდინარე, მეფის რუსეთის საიდუმლო პოლიცია არავითარ კავშირში არ იყო 1907 წელს მომხდარ ილია ჭავჭავაძის მკვლელობასთან...